جغرافیای سیاسی شهرستان جاجرم:

شهرستان جاجرم در جنوب غربی استان خراسان شمالی قرار گرفته است و از شمال به شهرستان مانه و سملقان از شمال غرب به استان گلستان ازجنوب غرب و جنوب به استان سمنان ، از جنوب شرق به استان خراسان زضوی ، از شرق به شهرستان اسفراین و از شمال شرق به شهرستان بجنورد محدود می شود. این شهرستان با مساحت 5954 کیلومتر دارای 5 شهر، 3 بخش ، 6 دهستان و 55 آبادی است. جمعیت شهرستان جاجرم در سال 1383 بالغ بر 73900 نفر برآورد گردیده است.

جغرافیای طبیعی شهرستان جاجرم:

شهرستان جاجرم به طور کلی با توجه به میزان بارندگی های سالانه جزو مناطق خشک قلمداد می شود و اقلیم بیابانی و نیمه بیابانی دارد ارتفاعات واقع در شمال شهرستان که از شرق به غرب در حاشیه شمال شهرستان امتداد دارد. در مواردی بیش از 2000 متر ارتفاع دارند و به طور کلی باعث ایجاد آبو هوای ملایم تری در این منطقه شده است. ارتفاعات منفرد جنوب شرقی شهرستان شامل بخشی از کوهای جغتای است. رودخانه دائمی ، کم آب و بسیار شور کال شور با جهت شرقی-غربی در جنوب شهرستان جریان دارد و به دشت کویر در جنوب شهرستان می ریزد. بخش قابل ملاحظه ای از اقلیم این منطقه کویری و استپی است. بلند ترین قله شهرستان کوه سالوک حدود 2659 متر ارتفاع دارد که همراه با ارتفاعات شمل شهرستان به رشته کوههای آلاداغ متصل است.

پیشینه تاریخی جاجرم

شهرستان جاجرم به لطف موقعیت راهبردی خود بر سر راه های کاروانرو همواره مورد توجه قرار داشته و از دوران پیش از تاریخ تا ادوار متاخر اسلامی به طور پیوسته نقش بارزی را در تکامل فرهنگ خطه خراسان ایفا کرده است. وجود محوطه های بزرگ از دوره های نوسنگی ، مس-سنگی ، و عصر مفرغ از قبیل تپه پهلوان ، حیدران و  محوطه وسیع چلو در پهنه شهرستان جاجرم آن را به یکی از قدیمی ترین استقرار گاههای بشری در خراسان شمالی بدل کرده است. پراکندگی زیاد محوطه های باستانی مربوط به دوره اشکانی یا ساسانی در این شهرستان ،از شکوفایی این خطه در دوره تاریخی با بهره گیری از موقعیت مناسب آن بر سر راه ابریشم و معادلات سیاسی و تجاری آ« دوران حکایت دارد بررسی گزارشهای مورخان و جغرافیدانان دوره اسلامی نشان از رونق این منطقه در سراسر دوره اسلامی دارد. ضرب مسکوکات مختلف به ویژه سکه های طلا در جاجرم طی دوره ایلخانی و ایجاد کاروانسرا و رباط های مختلف در بخش های مختلف آ« به بهترین وجهی شکوفایی منطقه در سده های میانی اسلامی را باز گو می کند. این منطقه تا اواخر دوره قاجار اهمیت خود را حفظ نمود تا اینکه با ورود تجهیزات حمل و نقل مدرن ، احداث راههای ترانزیتی و در پی آن حذف شبکه راههای قدیم و متروک ماندن راههای کاروانرو و کاروانسراها به تدریج از اهمیت آن کاسته شد و به سرعت افول کرد.

تپه پهلوان

شماره ثبت در فهرست آثار ملی:16584

موقعیت: 3 کیلو متری جنوب شرق جاجرم

تپه پهلوان یکی از مهمترین وقدیمی ترین محوطه های دوره پیش از تاریخ در استان خراسان شمالی است که سابقه استقرار در آن به دوره نوسنگی و مس-سنگی می رسد. مطالعات باستان شناسی در این محوطه باستانی نشان داده تپه پهلوان به عنوان یک محوطه کارگاهی مربوط به تولید ابزار و زیور آلات سنگی در بین سایر محوطه های باستانی خراسان شمالی از جایگاه ویژه ای برخوردار است.

مسجد جامع جاجرم

شماره ثبت در فهرست آثار ملی:158/3

موقعیت: خیابان 15 خرداد جنوبی

مسجد جاجرم یکی از قدیمی ترین یادمان های مذهبی-تاریخی خراسان شمالی است که بافت شهر جاجرم وافع شده است و قدمت آن به قرون 7-6 هجری می رسد. این بنا پلانی بسیار ساده دارد و از یک گنبدخانه به عنوان محور اصلی و دو شبستان در طرفین تشکیل شده که از هرسو با سه چشمه طاق احاطه شده اند. بنای مسجد جامع جاجرم از زمان ساخت تا کنون مورد استفاده بوده و از همین رو در ادوار مختلف تغییرات یا الحاقاتی در آ« انجام شده است. مصالح اصلی ساخت این مسجد خشت ، گل ، و چوب است و در بخش هایی از آن نیز کاشی به کار رفته است.

 قلعه جلال الدین

شماره ثبت در فهرست آثار  ملی: 1577/3

موقعیت:حد فاصل شهرهای  جاجرم و گرمه

قلعه جلال الدین یکی از برجسته ترین قلعه های نظامی خراسان شمالی قلمداد می شود که در سده های 7-6 هجری ساخته شده است. این قلعه با مصالح سنگ و ساروج بربلندی کوهی بنا شده که بر تمام دشت اطراف مشرف است. پلان قلعه شش ضلعی است و در گرداگرد دیوارهای داخلی تعداد زیادی خمره جهت ذخیره آذوقه کار گذاشته اند.در هر ضلع قلعه برج مدوری وجود دارد که ارتفاع آنها در برخی نقاط به حدود 15 متر می رسد. موقعیت ساخت بنا در بلندی کوهی ستبر ، با دیوارها و برج و باروهای مرتفع ،قلعه جلال الدین را به دژی مستحکم و نفوذ ناپذیر تبدیل کرده است.

آرامگاه خواجه علی بن مهزیار

شماره ثبت در آثار ملی :16583

موقعیت:حومه شرقی شهر جاجرم ، ابتدای جاده جاجرم-سبزوار

آرامگاه خواجه مهزیار از جمله آثار ارزشمند مذهبی-تاریخی شهرستان جاجرم به شمار میرود که تاریخ ساخت آن را به دوره ایلخانی نسبت می دهند. این آرامگاه پلان چهار تاقی ساده که در پاکار گنبد به صورت هشت ضلعی در آمده و نهایتا به کمک چهار فیلپوش، گنبد بزرگی بر فراز آن ساخته شده است . طبق برخی روایات مذهبی این بنا مدفن علی بن مهزیار ، از اصحاب خاص امام رضا(ع) است.

رباط عشق

شماره ثبت در آثار ملی:11062

موقعیت:روستای رباط عشق، شهرستان جاجرم

رباط یا کاروانسرای عشق یکی از چندین رباط تاریخی شهرستان جاجرم می باشد که احتمالا در دوره تیموری بر سر شاهراه ارتباطی جرجان به نیشابور بنا شده است. پلان این کاروان سرا مستطیلی و حیاط مرکزی آن یک سحن چهار ایوانی است که از هر طرف با غرفه های متعدد و اتاق های برای استراحت کاروانیان و نیز اصطبل هایی برای احشام آن ها احاطه شده است. مصالح اصلی بنا سنگ و ساروج و آجر است و طرح کلی آن تا حد زیادی به رباط قلی شباهت دارد.

رباط قلی

 شماره ثبت در فهرست آثار ملی 1806

موقعیت:5 کیلومتری جنوب شرق روستای قلی، جلگه سنخواست

رباط قلی یکی دیگر از کاروانسزاهای تاریخی شهرستان جاجرم است که احتمالا در دوره تیموری ساخته شده و احتمالا یکی از منزل گاه های کاروانیان بوده که در مسیر نیشابور به جرجان حرکت می کرده اند. این کاروان سرا با مسالح سنگ وساروج بنا شده است. دروازه کاروانسرا در میانه دیوار ضلع شرقی ایجاد شده و از طریق یک فضای سرپوشیده گنبد دار به حیاط مرکزی راه می یابد.

در گرداگرد حیاط مرکزی حجره های متعدد برای استراحت کاروانیان، یک نمازخانه و اصطبل هایی برای نگه دار ی احشام وجود دارد.

آرامگاه باغ مزار گرمه

شماره ثبت در فهرست آثار ملی:1380/3

موقعیت: شهرستان جاجرم، شهر گرمه

آرامگاه باغ مزار یکی از آثار منحصر به فرد قرن هفتم هجری در شهرستان جاجرم است که با مصالح آجر و ملات گچ ساخته شده و زمانی در وسط باغی قرار داشته است. پلان بنا از نوع چهار تاقی گنبد دار است که از داخل مربع و از خارج هشت ضلعی است. چهار گوشه بنا با طاق نماهای تزیینی متشکل از دو بازوی بلند با تاج پیش آمده نماسازی شده که از هر بازو یکی از پایه های طاق ایوان را شکل می دهد. شیوه آجر چینی خفته راسته در طاقنماها ،فیل پوشها و نماسازی گنبد در منطقه بی نظیر است.

بنای شاهزاده ابراهیم دربند

شماره ثبت در فهرست آثار ملی:11076

موقعیت:شهرستان جاجرم، یک کیلومتری شمال روستای دربند

آرامگاه شاهزاده ابراهیم یکی از یادمان های مذهبی-تاریخی قرون 8-7 هجری در شهرستان جاجرم است. بنای امامزاده در دامنه شرقی تپه ای قرار دارد که در بردارنده لایه های استقراری از قرون 8-7 تا دوره صفوی است. پلان اصلی بنا چهار ضلعی  ومتاثر از سبک چهار طاقی است ولی با الحاقات بعدی شکل دایره ای به خود گرفته است. به اعتقاد اهالی این مفبره مدفن امامزاده ابراهیم، برادر امام رضا است.

رباط قره بیل

شماره ثبت در فهرست آثار ملی:4574

موقعیت: شهرستان جاجرم، روستای قره بیل

کاروانسرای رباط قره بیل یکی دیگر از کاروانسراهای تاریخی شهرستان جاجرم است که احتمالا در دوره تیموری و بر سر شاهراه جرجان ساخته شده است . این کاروانسرا با مصالح سنگ، ساروج، گچ و آجر بنا شده و پلان چهار گوش با دو حیاط بزرگ و کوچک دارد. در گرداگرد حیاط کوچک غرفه های متعددی احداث شده که پوشش سقف آن ها گنبدی است و زیر سقف با کاربندهای زیبای گچی تزیین شده است.

سردابه جاجرم

شماره ثبت در فهرست آثار ملی:18742

موقعیت حومه شرقی شهر جاجرم ، ابتدای جاده جاجرم-سبزوار

سردابه جاجرم یکی از آثار تاریخی دوره ایلخانی است که به صورت دو طبقه با مصالح سنگ و ملات گچ ساخته شده است. طبقه پایین در زیر زمین ساخته شده و یک ورودی در ضلع شرقی دارد که با شیب ملایمی به داخل بنا راه می یابد پوشش سقف فضای زیرزمین قوسی است و چهار ستون در زیر سقف بار طبقه فوقانی را به دوش می کشد. بار طبقه فوقانی پلان چار تاقی دارد و نمای خارجی آن با طاق نماهایی تزیین شده است.

قزلر قلعه

موقعیت: شمال روستای جغدی، جلگه شوقان

قزلر قلعه یکی از قلاع تدافعی شهرستان جاجرم است که بر فراز کوه بلندی در حاشیه شمالی جلگه شوقان ساخته شده و بر دشت مجاور اشراف دارد. پلان قلعه بیضی شکل است و با مصالح سنگ های نتراشیده و ملات گل بر بنیلادصخره ای ساخته شده است. تاریخ ساخت این قلعه دقیقا معلوم نیست و به احتمال فراوان در قرون میانی اسلامی ایجاد شده است.

حمام قدیمی جاجرم

موقعیت: شهر جاجرم خیابان 15 خرداد

حمام قدیمی جاجرم یکی از بناهای دوره صفوی است که در بافت فرسوده شهری و به فاصله نزدیکی در پای دامنه جنوبی تپه نارین قلعه و در شمال مسجد جامع جاجرم واقع شده است. این حمام به صورت نیمه زیرزمینی ساخته شده و از بخش های مختلف شانل رختکن یا سربینه ، گرمخانه، خزینه، آب انبار و قسمت های بیرونی شامل گلخن و منبع آب گرم تشکیل شده است. در بخش هایی از کف گرمخانه نقوش زیبای اسلیمی و ختایی بر سنگ نقش شده که در نوع خود منحصر به فرد است.

مسجد جامع درق

شماره ثبت در فهرست آثار ملی:17387

موقعیت : شهرستان جاجرم، شهر درق

مسجد جامع درق یکی از آثار ارزشمند مذهبی-تاریخی شهرستان جاجرم قلمداد می شود که در دوره صفوی احداث شده است. این مسجد کوچک با الگوی معماری سنتی و مصالح خشت و گل ساخته شده و سقف آن با مجموعه ای از قوسهای ضربی پوشش یافته است. در وسط بنا چهار ستون درشت چهار گوش وجود دارد که پایه های گنبد بزرگ مرکزی بر روی آنها قرار گرفته است.

خانه شاه نشین بنی هاشم

شماره ثبت در فهرست آثار ملی:18740

موقعیت: جلگه سنخواست روستای خراشا

خانه معروف به شاه نشین بنی هاشم یکی از آثار ارزشمند دوره قاجار در شهرستان جاجرم است که بصورت دو طبقه ساخته شده و طبقه فوقانی محل پذیرایی مهمانان رسمی و رجال دولتی بوده است. این بنا به لحاظ داشتن تزئینات زیبای گچبری که به ویژه در اطراف شومینه ها تمرکز یافته و نیز کتیبه های ثلث شامل آیات قرآنی ، ادعیه، نام پنج تن، تاریخ ساخت بنا و نام استاد گچکار و کاتب منحصر به فرد است.

سنگ نگاره های جربت

موقعیت: شهرستان جاجرم، 5 کیلو متری شمال شرق روستای جربت

سنگ نگاره های جربت که در منطقه به سنگ نوشته معروف شده اند عبارتند از مجموعه ای از نقوش حسوانی شامل: کل، بزکوهی با شاخ های بلند، شتر، انسان اسب سوار و برخی نماد های مذهبی اسلامی  و کتیبه هایی به خط عربی و فارسی که با کوبیدن یک شیئ نوک تیز بر بدنه صخره های سیاه رنگ فرو غلتیده در پای دامنه های کوهی نقش شده است. این مجموعه نقوش به یک دوره معین تعلق ندارد و در قرون متوالی بار ها از روی نقوش قدیمی تر تقلید شده است. قدیمی ترین نقوش این مجموعه را می توان به عصر مفرغ مربوط دانست.

مسجد جامع ایور

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 17384

موقعیت : شهرستان جاجرم، روستای ایور

مسجد جامع ایور یکی از آثار مذهبی-تاریخی شهرستان جاجرم است که بر اساس کتیبه داخل بنا در سال 1171 هجری ساخته شده است. مسجد با مصالح خشت وگل ساخته شده و سقف آن با گنبد های کوچک ضربی پوشش یافته که پایه آن ها بر روی هفت ستون مدور بزگ قرار گرفته است. در کتیبه سنگی بنا بانی مسجد رحیم بک و معمار آن قنبر علی آقا خراسانی ذکر شده است.

روستای دشت

این روستا در 85 کیلومتری شمال غرب جاجرم ، در مسیر جاده بجنورد-گرگان واقع شده است.آب و هوای این منطقه از نوع معتدل کوهستانی است و به دلیل نفوذ هوای مرطوب دریای مازندران مراتع سرسبز و در بخشهایی پوشش تنک جنگلی دارد. محیط مناسب دشت در دوره باستان نیز جمعیت های بومی را به خود جذب کرده و امروزه آثار آن به شکل قلعه، سردابه، تپه و محوطه های باستانی نفوذ یافته است. عمده ترین صنایع دستی روستای دشت شال بافی و قالی بافی است. و در بین ورزش های محلی آن کشتی با چوخه سرآمد است. سوغات دشت انواع تخمه آفتابگردان است. پخت غذاهای سنتی شامل انواع آش و نان محلی و رواج مراسم وآیین های محلی همچون جشن برداشت گندم، جشن نوروز، 13بدر و مراسم سوگواری ایام محرم به این منطقه چهره خاصی بخشیده است . روستای دشت یکی از روستاهای هدف گردشگری خراسان شمالی قلمداد می شود.

پناهگاه حیات وحش میاندشت

پناهگاه حیات وحش میاندشت با وسعت 85 هزار هکتاردر شرق شهرستان جاجرم واقع شده است این منطقه از سال 1352 تحت حفاظت محیط زیست قرار گرفته و با دارا بودن حدود 3500 راس آهو و در کنار آن یوزپلنگ آسیایی یکی از بهترین زیستگاه های این دو جانور در کشور به شمار می آید. میاندشت با اقلیمی بیابانی و نیمه بیابانی یکی از غنی ترین زیستگاه های استپی کشور است که گونه های جانوری و گیاهی متعددی را در دل خود جای داده است. رودخانه دائمی کال شور با جریان شمال شرقی-جنوب غربی در دل میاندشت جاری است.